8 tháng 4, 2014

Cỏ may trên sân thượng



Sổ tay thơ
                   CỎ MAY TRÊN SÂN THƯỢNG”
                             của Nguyễn Trọng Tạo

                                                   Chử Anh Đào

          Tác giả  của “Đi tìm thời gian đã mất” M. Prut đã từng nói: “Thế giới không phải chỉ được tạo lập một lần, mà có bao lần các nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì bấy nhiêu lần nó được tạo lập”. Chỉ với cỏ may thôi, trong thi ca Việt Nam hiện đại, đã có một ví von dân dã của Nguyễn Bính: “Tình anh như hoa cỏ may/ Một chiều cả gió bám đầy áo em”;  một Hữu Thỉnh “không thể nào quay lại, dù con đường chỉ có cỏ may thôi”; một Phạm Công Trứ bỗng cô đơn nuối tiếc: “Trăng vàng đêm ấy, bờ đê/ Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may”. Cũng trong một cảm xúc tương tự, Nguyễn Trọng Tạo viết “Cỏ may trên sân thượng”:
                             Cỏ may khâu áo làng quê
                   Cớ chi gió thổi bay về trời cao
                             Ta lên sân thượng chạm vào
                   Cỏ may. Ta cúi xuống chào…cỏ may

                             Đời phiêu bạt sáu tầng mây
                   Từ trên chót đỉnh nhìn ngây phố nhà
                             Nào ngờ cỏ đã đơm hoa
                   Găm vào ta nỗi xót xa tận lòng
                             Người như con tốt sang sông
                   Chìm trong phố thị còn trông quê nhà
                             Áo quần chẳng rách như xưa
                   Trái tim rạn vỡ vẫn chưa vá lành
                             Cỏ may không hẹn mà xanh
                   Tìm ta khâu vá cho lành vết thương
                             Ngang trời hoa cỏ đẫm sương
                   Loanh quanh sân thượng mà thương cánh đồng.
                                      ( Rút từ tập “Thế giới không còn trăng”)

                                           Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo

          Quê hương, trong tâm tình người tha hương luôn hôi hổi một nỗi niềm nhức nhối, cháy bỏng. Thơ ca xưa nay đã ghi lại điều này. Lí Bạch “Ngửng đầu ngó bóng trăng vàng/ Cúi đầu lại nhớ mơ màng non quê”; Thôi Hiệu nhìn khói sóng trên sông mà nhớ về quê nhà “Quê hương khuất bóng hoàng hôn/ Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai”. Vũ Bằng nâng nỗi nhớ quê xưa thành tinh hoa nghệ thuật trong “Thương nhớ mười hai”…
          Quê hương, không chỉ là mẹ ta với “Đường xuống sông có mười sáu bậc/ Mẹ nhớ thương đã bạc mái đầu” (Hữu Thỉnh). Quê hương cũng không chỉ là cây đa, bến nước, sân đình, với đêm trăng vàng tát nước, với “Mấy trăm năm ước hẹn tình duyên/ Tiếng trống hội làng giục giã” (HC), với “Trưa nắng hè gọi nhau râm ran chè xanh” (NTT)…Quê hương còn là những cái nhỏ nhặt nhất mà thường ngày ta dễ bỏ qua để đến lúc xa rồi nó bỗng trở nên thiêng liêng, vỗ về an ủi người xa xứ. “Cỏ may” là trường hợp như thế!
          Bốn câu thơ đầu hay nhất toàn bài, thậm chí có thể tách riêng thành tác phẩm độc lập, mang tính khái quát cao. Những câu thơ còn lại, dù vẫn nhức nhối, tài hoa nhưng chỉ là sự diễn giải cảm xúc của những câu đầu mà thôi.
          Trở lại, tác giả gặp lại cỏ may trong một hoàn cảnh, một không gian đặc biệt: trên sân thượng nơi phố thị. Con người “như con tốt sang sông”. Còn cỏ may vốn “khâu áo làng quê” căn cớ chi cũng phiêu dạt tới tận chốn này? Nhớ lại, hồi nhỏ, tôi đã hơn một lần rùng mình với câu ca mà bà hàng xóm ru cháu (Đứa cháu bé bỏng có bố đi bộ đội, mẹ ở nhà chửa hoang, phải bế bụng về bên ngoại, không dám nhìn mặt xóm làng): “Gió đưa cây cải về trời/ Rau răm ở lại chịu lời đắng cay”(*). Tôi chỉ biết trời là trời, gió là gió, rau răm và rau cải thân quen nhưng linh cảm có cái gì đấy như là sự chia lìa, đau khổ, bất trắc và đắng cay trong hai câu lục bát. Thành thử, mãi tận tới giờ, lại vẫn cứ thảng thốt khi ai nói tới “gió thổi” với “trời cao”!
          Khác với từ “găm” rất mạnh ở câu thơ sau, từ “chạm vào” ý nhị, như vô tình, như sợ làm đau nhau. Thử hình dung đó là hai người bạn tri âm, cùng ở quê nhà ra đi, biền biệt và xa cách nghìn trùng sông núi, không mong gì ngày gặp lại, chỉ còn lại trong nhau, hay ít ra là với tác giả, vết thương “Trái tim rạn vỡ vẫn chưa vá lành” mà lại tình cờ gặp nhau y như trong mộng. Mừng rỡ, vui sướng biết chừng nào. Cỏ may đã được nhân hóa để: “Cỏ may không hẹn mà xanh/ Tìm ta khâu vá cho lành vết thương” Hành động “Ta cúi xuống chào” thể hiện cái tư cách, phẩm hạnh của người con xa quê, lang bạt kì hồ, những tưởng đã bị gió bụi, đời sống thị thành cuốn theo đi những gì chân thật, tốt đẹp nhất vốn là hành trang mang theo từ quê kiểng nhưng mãi còn lấp lánh trong hành động cúi chào này. Thủa trước cũng từng có người “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” (Cả đời ta chỉ cúi đầu bái lạy hoa mai”. Kiều nói với Thúy Vân: “Cậy em em có chịu lời/ Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa”. Tất cả các động tác “cúi chào”, “cúi đầu bái lạy”,  “lạy rồi sẽ thưa” tưởng như một sự hạ mình hèn kém nhưng thực chất là nâng cao phẩm giá, trước hết của chủ thể trữ tình và ngay sau đó là đối tượng trữ tình.
          Nhân đây, đã có rất nhiều định nghĩa về khái niệm “nghệ sĩ”. Tôi cũng đã bày tỏ cách hiểu của mình với sinh viên khi họ học môn “Mĩ học đại cương”: Nghệ sĩ là người nhặt một cọng cỏ lên và làm cho nó trở thành bất tử./.
                                                                             PK 7.4.14
                                                                                C.A.Đ

(*) Câu này còn có một dị bản là: Rau răm ở lại chịu đời đắng cay