20 tháng 10, 2020

Chuyện giữa ngày lũ lụt

 

Tối qua gọi cho lão Sung Nguyen Xuan

ở Ba Đồn, đt kêu tút tút. Nghe lạnh cả người. Gọi cho lão Nguyễn Hữu Nhia, cũng tút tút luôn, cũng nghe lạnh cả người. Ba Đồn đang là một trong rốn lũ của bắc Quảng Bình, nhà 2 ông bạn này đều đang cắm sào ở đó, không lạnh sao được.

Sáng nay gọi lại cho Sùng. May quá, máy đổ chuông (mà thực ra là réo lên một bản nhạc gì rất khó hiểu. Nghĩ tay ni đổi gu âm nhạc rồi, chứ hồi trước máy hắn cài QB quê ta ơi nghe xúc động vô cùng).

Nghe nhạc 1 hồi chán cả tai thì giọng 1 con gái vang lên: Dạ, aloo. Có phải máy bố Sùng đấy không. Dạ máy ba đây mà ba đi mô mất rồi. Rứa nhà ba con ngập đến mô. Dạ nhà ba con ngập đến cửa sổ. Khộ rứa. Vậy con có biết nhà chú Nhia ngập đến đâu không. Dạ nhà chú Nhia mới làm 2 tầng ở trên cao e không bị ngập.

Nhẹ cả người chứ không lạnh cả người nữa.

Cũng sáng nay chát với anh

Lê Trọng Minh

đang về thăm quê Đức Thọ. Ảnh cho biết nhà ga đã trả lại vé khứ hồi và chưa biết khi nào vô lại được Ninh Chữ. Coi như là kẹt toàn tập. Chứ gì nữa. Không kẹt mới lạ. Từ Đức Thọ vô Ninh Thuận chỉ có đường bộ và tàu hỏa. Cả 2 con đường ấy đều đã bị lũ lụt phá tan hoang ngay tại Hà Tĩnh quê anh và cả ở QB quê tôi. Tôi động viên Lê Trọng Minh: Cứ coi như đây là cơ hội để anh em ta trải nghiệm lũ lụt ở quê nhà, cũng là dịp để ta ở dài ngày với quê hương.

Lão

Nguyễn Trung Ngọc

ở Vinh thì ngày nào cũng nt hỏi: Mưa còn to không, làng ông ngập đến rìa chưa; mạ răng rồi. he he, tui vẫn sống khỏe nha ông. Mạ tui 90 tuổi thì suốt ngày nằm rất yên trong mền nghe mưa to gió lớn thỉnh thoảng lại thò đầu ra nói gió mát hè. Làng tui ở trên đồi cao mà ngập thì thiên hạ có mà thành cá hết à. Nhà còn 1 thùng gạo nếp và 1 đàn gà khoảng chục con với mấy bụi sả sau nhà. Mà mưa lũ càng to càng mau đói bụng và ăn càng ngon miệng mới lạ.



Cũng tối qua từ quận 9 anh

Phu Nguyen Quang

gọi đt hỏi: Tình hình lũ lụt to thế này ta có tổ chức họp lớp nữa không HTS. Vẫn họp chứ anh, mưa lũ ở miền Trung chứ ở Đà Lạt thì đất trời vẫn thơ mộng như thường mà. Đó là chưa nói vc anh Lê Em đã cầm chắc vé máy bay khứ hồi Vinh - Đà Lạt trong tay, không họp sao được. Lúc này hãy làm theo câu nói của anh hùng Cù Chính Lan khi đánh xe tăng địch trên đường số 6 ở Mai Châu, Hòa Bình: Chết cũng mần. he he.


Tình đến hôm nay nữa là tôi rời SG được 20 ngày. Trong 20 ngày đó tôi đã tranh thủ khi đại hồng thủy chưa đến để ăn 3 đám giỗ: 1 đám ở xóm Bắc Lộc (đối diện với xóm nhà tôi là Nam Lộc); 1 đám ở Nghi Văn Nghi Lộc NA, 1 đám ở xã Quảng Đông nằm dưới chân Đèo Ngang; ăn 1 đám cưới to cũng ở ngay Thọ Lộc quê tôi; rong chơi 2 ngày với Ngọc Nga ở Nghệ An và Hà Tĩnh, thăm căn nhà Tri thức của bên nhà Đoàn Tâm vợ anh Lê Trọng Minh; rong chơi Hà Nội 4 ngày để đàm đạo chuyện SGK với 2 nhà chủ biên là Lê Phương Nga (chủ biện bộ SGK lớp 1 Vì 1 nền GD dân chủ và công bằng, may không bị ai đánh) và Đỗ Ngọc Thống (chủ biên SGK lớp 6 chưa ra mắt nên chưa bị đánh); qua tận bên Long Biên thắp hương cho bạn Khải vào đúng dịp lễ 49 ngày, Khải là chồng bạn Lê Khắc Chân Như lớp 12A K2; vân vân...

Khi tôi ngồi gõ những dòng này trời QB vẫn còn mưa chưa ngớt. Nhưng mưa đã nhỏ hơn nhiều.

Cầu mong cho bình yên trở lại.



 

13 tháng 10, 2020

Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định, một bách khoa toàn thư về bài chòi

 Bài đăng trên báo Giáo dục và Thời đại

Với hơn 400 trang sách, Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định(*) của tác giả Nguyễn An Pha là một công trình nghiên cứu, sưu tầm và biên khảo chứa đựng nhiều tri thức cả về lí luận và thực tiễn của một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống ra đời từ thế kỉ thứ 15 ở các tình ven biển miền Trung từ Quảng Bình đến Bình Thuận mà trong đó, Bình Định được xem là cái nôi của sự phát tích gắn liền với tên tuổi của Đào Duy Từ, người được xem là ông tổ của nghệ thuật bài chòi.


Đánh bài chòi lâu nay vẫn được hiểu một cách nôm na là ngồi trên những cái chòi để đánh bài, là một trò chơi vui nhộn có nhiều người tham gia thường diễn ra trong các dịp lễ tết của địa phương. Tuy nhiên, từ công trình của Nguyễn An Pha, bạn đọc sẽ thấy được rằng nó là cả một loại hình nghệ thuật có quá trình ra đời, hình thành và phát triển với rất nhiều ý nghĩa mang đến cho con người trong cuộc sống suốt cả một chiều dài lịch sử hơn nửa thế kỉ nay.

Ở Phần I – Tổng quan về bài chòi dân gian Bình Định, từ những tìm hiểu và chứng lí lịch sử thấu đáo, tác giả đã cho bạn đọc thấy một điều rất thú vị: Nghệ thuật bài chòi ra đời từ hội đánh bài trong những cái chòi (lưu ý “hội” ở đây là lễ hội chứ không phải một tổ chức) nhưng không hề mang tính bài bạc, tiêu cực mà nó hoàn toàn mang tính giải trí và đại chúng. Trò chơi này càng về sau càng được nâng lên thành một nghệ thuật với tư cách là một nghệ thuật văn hóa dân gian.

Ngay trong phần mở đầu cuốn sách cũng đã cho thấy một chân lí: Nghệ thuật ra đời từ cuộc sống lao động của con người. Từ thuở xa xưa ở Bình Định, nhiều thú dữ trên rừng thường về phá hoại mùa màng, quấy nhiễu cuộc sống của người dân. Để chống lại thú dữ, người dân trong làng đã dựng những chiếc chòi rất cao ở ven rừng và bìa làng. Trên mỗi cái chòi cắt cử một vài thanh niên nông dân trai tráng canh gác, nếu thấy thú dữ về phá hoa màu thì đánh trống, hô to để đuổi chúng… Trong quá trình canh gác ấy, để đỡ buồn chán, họ đã nghĩ ra cách giao lưu với nhau bằng những câu hát, câu hò. Hình thức ban đầu là người trên các chòi đã ngồi trên chòi để hát - hô đối đáp nhau giữa chòi này với chòi khác. Rồi không chỉ có vậy, người dân còn sáng tạo ra cách ngồi trên chòi chơi bài tam cúc (tương tự như chơi bài tổ tôm ở ngoài Bắc). Hình thức vừa chơi bài, vừa hô (hát) giữa các chòi với nhau để giải trí này đã được dân gian gọi là hô bài chòi, khởi nguồn của nghệ thuật bài chòi tồn tại đến ngày nay. Thời gian càng phát triển, để nhiều người cùng biết cách chơi này, những cuộc giải trí dần dần được nâng lên thành hội đánh bài chòi.

Có thể nói, bằng những tìm kiếm không mệt mỏi với tư cách là một nghệ nhân, một nhà sưu tầm và nghiên cứu, công trình của Nguyễn An Pha đã làm sáng tỏ nhiều ngóc ngách, khía cạnh của một nghệ thuật dân gian quen thuộc với nhiều người nhưng không phải ai cũng có thể hiểu biết về bài chòi và nguồn gốc của nghệ thuật dân gian bài chòi, nâng bài chòi từ chỗ chỉ là một trò chơi khi tết đến xuân về ở các vùng quê nông thôn Bình Định và các tỉnh Trung Trung Bộ thành một nghệ thuật dân gian mang đậm tính folklore. Đó là đóng góp đáng kể từ Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định.

Cái hay của công trình này không chỉ là mang đến một cái nhìn tổng thể nhất, chi tiết nhất về bài chòi dân gian Bình Định mà từ những đánh giá, kết luận về ý nghĩa và tác dụng to lớn của loại hình văn hóa dân gian mang đậm bản sắc vùng miền này, tác giả đã cho ta thấy sức sống mãnh liệt và sự trường tồn của nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định. Ngày nay, cứ vào mỗi dịp Tết Nguyên đán, chúng ta dễ dàng bắt gặp ở những vùng quê Bình Định từ An Nhơn đến Hoài Nhơn, Tuy Phước… những hội đánh bài chòi râm ran người chơi có khi kéo dài hàng chục ngày từ mùng một Tết cho đến hết mùng mười tháng giêng âm lịch. Bởi với người Bình Định, hội đánh bài chòi có một sức cuốn hút kì lạ. Cuốn hút đến mức:

Rủ nhau đi đánh bài chòi

Để con nó khóc cho lòi rún ra

(Ca dao Bình Định)

Theo Nguyễn An Pha, người Bình Định mê bài chòi vì họ tìm thấy trong đó những bài học về triết lí nhân sinh, về lẽ ứng xử ở đời, về tình yêu vợ chồng, gái trai, đôi lứa. Chẳng thế mà câu hát:

Vợ chồng âu yếm mặn nồng

Hai đầu một gối mới hòng yên vui

không chỉ là câu thai con bài Chín gối trong hô bài chòi mà còn là tình yêu của một đôi vợ chồng trẻ đang thì say đắm nhau không thể tách rời.

Hoặc:

Thấy anh em cũng muốn theo

Chỉ sợ anh nghèo anh bán em đi

thì đâu chỉ là nói về con nhì nghèo mà đó còn là tình yêu và lòng chung thủy, nghĩa phu thê...

Cứ thế, hội bài chòi sống mãi sau những rặng tre làng, tưng bừng mãi giữa những sân đình hoặc đơn giản trên một khu ruộng bỏ không của làng quê yên ả.

Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định còn cho bạn đọc gần xa thấy ở Bình Định, cùng với sự giúp sức và đầu tư nhiều mặt của chính quyền địa phương, từ hội đánh bài chòi được phát triển một bước hình thành sân khấu bài chòi dân gian Bình Định. Có lẽ không ở đâu trên dải đất hình chữ S này, nghệ thuật dân gian bài chòi lại được trân trọng, nâng niu và phát triển như ở Bình Định. Do vậy, ở Bình Định bài chòi không chỉ là cái nôi mà còn là nguồn cảm hứng vô tận cho các nhà văn nghệ sĩ địa phương trong sáng tạo nghệ thuật. Bằng chứng là ở những nơi mà hội bài chòi phát triển ở Bình Định, đã xuất hiện nhiều nhà văn, nhà thơ, nhiều nghệ sĩ kịch hát rất nổi tiếng.

Điều đó chỉ có ở Bình Định. Và người Bình Định lấy đó làm niềm tự hào chính đáng của mình.

Ngoài những tri thức vừa tổng quan vừa rất cụ thể, Công trình Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định còn mang đến cho bạn đọc những gương mặt nghệ nhân bài chòi tiêu biểu ở vùng đất giàu thơ văn nhạc họa Bình Định từ Nghệ nhân Nhân dân Lê Thị Đào, Nghệ nhân Nhân dân Minh Đức, NSƯT Nguyễn Kiểm cho đến các Nghệ nhân nổi tiếng Trần Văn Tới, NNƯT Minh Lưỡng, NN ƯT Minh Liễu, Nguyễn Văn Quý, Phạm Lau, Nguyễn Thị Kiều My... tất cả đã làm nên một không gian nghệ thuật bài chòi sống động và hấp dẫn.

Điều quý nhất từ Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định đọng lại với người đọc chính là sự hiểu biết, nhận thức thấu đáo của con người Bình Định từ những người thuộc tầng lớp bình dân đến quan chức chính quyền các cấp về một giá trị quý báu của nghệ thuật bài chòi, một loại  hình văn hóa phi vật thể mà ở những vùng đất khác không dễ gì có được. Chính họ đã đầu tư không ít trí tuệ, tiền của và công sức để giữ gìn và phát triển các hội bài chòi, và sân khấu bài chòi dân gian trên đất Bình Định sống mãi và phát triển như ngày nay.

Cũng vì thế mà có thể nói, Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định có giá trị như là một cuốn bách khoa toàn thư về bài chòi không chỉ riêng cho bài chòi Bình Định.

Chẳng thế mà người Bình Định cũng như những ai yêu mến, quan tâm đến nghệ thuật hô - hát bài chòi đã rất vui mừng và tự hào khi vào ngày 7 tháng 12 năm 2017, tại Phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO diễn ra tại TP Jeju, Hàn Quốc, hồ sơ Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ của Việt Nam đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Thực hiện công trình Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định rất dày hơi này, Nguyễn An Pha đã bỏ ra rất nhiều tâm huyết và công sức. Trong nhiều năm trời, anh đã lặn lội đến rất nhiều vùng quê, gặp gỡ rất nhiều nghệ nhân dân gian để sưu tầm những câu thai hô bài chòi đang sống trong lòng dân gian, đang được các nghệ nhân dân gian lưu giữ. Đó là cái công phu vô cùng lớn của tác giả công trình. Bởi với Nguyễn An Pha, chính anh cũng là một nghệ nhân dân gian mà mỗi câu dân ca, mỗi câu hô bài chòi Bình Định luôn chảy trong huyết quản của anh, làm nên ở anh một nghệ sĩ, một nhà nghiên cứu, một nhà quản lý văn hóa trong đó có nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định. Vì thế Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định xứng đáng là công trình để đời của Nguyễn An Pha và khi thực hiện xong công trình này, anh cũng đã trả xong món nợ ân tình với quê hương Bình Định. 

Chẳng thế mà năm 2019, công trình Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định đã vinh dự nhận giải Nhì B (không có giải A) giải thưởng của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Đó là một sự trưởng thưởng xứng đáng cho Nguyễn An Pha khi thực hiện công trình nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn này.

                                                                                                         

(*) Nguyễn An Pha, Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định, NXB Văn hóa – Văn nghệ, 2019


 Link xuất bản: https://giaoducthoidai.vn/van-hoa/nghe-thuat-bai-choi-dan-gian-binh-dinh-mot-bach-khoa-toan-thu-ve-bai-choi-oByANp5Mg.html?fbclid=IwAR24nTAewb8qrY1ylGDH-2fD31pLUiFJ2UvHGogrAB41t5DPq5fmaENwO4M

 

7 tháng 10, 2020

Nấm tràm không chỉ có ở Phú Quốc

Ở quê tôi có một món ăn thuộc hàng đặc sản nhưng lại rẻ chỉ ngang một mớ rau lang ở Sài gòn. Đó là nấm tràm.

Tôi về làng vào những ngày này đã là cuối mùa nấm tràm. Suốt cả mấy ngày nay sáng nào tôi cũng rảo qua chợ Thọ Lộc và chợ Cự Nẫm nhưng không có. Sáng nay đi Cự Nẫm mua cái chổi đót ghé vô chợ thấy một chị nông dân người còn lấm lem hơi sương ngồi bán một rổ nấm tràm mà như không tin vào mắt mình. Đúng là khi tìm mỏi mắt không thấy. Khi bâng quơ lại vơ được cả rổ. Nấm của chị này đã gọt sạch sẽ, nhìn rất thích mắt.

Hỏi chị bán bao nhiêu một kí. 40k chú. 30k tôi mua hết cho chị nhé. Ừ, thì bán rẻ hết cho chú cũng được. Cân lên được 1kí 6. Nhẩm tính một hồi, chị bán nấm nói chú đưa tui 45k.

5 kí nấm tràm tôi mua sáng nay ở chợ Cự Nẫm


Mua xong lại thấy có hai chị nữa cũng bưng 2 rổ nấm tràm như thế bày ra ngồi bán. 2 chị này ghé tai hỏi nhỏ chị vừa bán cho tôi. Mi bán mấy. Chị bán cho tôi nói nhỏ lại: tau bán 30. cả 2 người cùng nói nhỏ nhưng tôi nghe vẫn rất rõ.

Tôi nói luôn: 2 chị cân xem được mấy tôi mua hết luôn cho. 1 chị 1,5 kí, chị còn lại 2 kí. Tôi mua hết vẫn với giá 30k. Vậy là sáng nay tôi đã mua tổng cộng 5 kí nấm tràm Cự Nẫm với 150k. Mua nấm xong ra cổng chợ mua cái chổi. Chị bán chổi hỏi: Chú buôn nấm à.

Cô em gái tôi nói ở chợ Hoàn Lão rẻ nhất cũng 50k, có khi 70k/kí.

Tôi đi đâu may đấy là thế.



Nấm tràm là món đặc sản mà có lần ra du lịch Phú Quốc, chính tôi hỏi giá với 100 ngàn đồng 1 kí nấm tươi. Còn nấm khô thì không dưới 300 ngàn đồng 1 kí. Vậy mà cánh sành ăn còn lu loa lên rằng cái giá đó không hề đắt chút nào bởi nấm tràm là thứ đặc sản độc chiêu chỉ có ở hòn đảo Phú Quốc. Láo toét. Ở quê tôi cũng gọi nó là đặc sản nhưng rẻ như rau.

Nấm tràm đem về làm sạch ngâm qua nước muối nấu nồi canh với rau khoai lang nấm nhiều hơn nước, rau ít hơn nấm. Tuyệt đối không nêm gì ngoài vài muỗng nước mắm mà ăn cứ ngọt lừ với vị đắng đặc trưng của nấm tràm.

Mỗi lần về quê đúng mùa nấm tràm, thấy người bán có bao nhiêu nấm trong rổ là tôi mua hết gọn bấy nhiêu. Mà thực ra cũng chả ai tranh giành với tôi. Dân quê tôi coi món nấm tràm không bằng nửa con mắt. Những người bán nấm cũng chính là người vừa vào rừng hái nấm về mang thẳng ra chợ bán. Được bao nhiêu vẫn lời bấy nhiêu. Công đi hái chỉ như cuộc dạo chơi thể dục buổi sáng. Rất nhiều người hái nấm và bán nấm. Bởi vậy giá có như bèo họ cũng bán. Đã từ rất lâu, người dân quê tôi coi nấm tràm là một thứ lộc trời.

Nấm tràm là loại nấm hoang mọc lên từ những đống lá tràm mục (hoặc cây tràm mục) nơi rừng tràm. Nấm tràm có hình dáng như cái ô, mặt bên ngoài có màu nâu tím, phần bên trong trắng mịn, vị nhân nhẩn, ngọt hậu.

Mỗi năm ở vùng quê tôi nấm tràm chỉ mọc một lần sau những cơn mưa đầu mùa (khoảng tháng 8 – 9 âm lịch), nấm rộ dần và kéo dài khoảng 1 tháng là hết.

Nấm tràm có tác dụng chữa trị mệt mỏi, cảm cúm, nhức đầu, bổ nội tạng nhờ chất tinh dầu tràm. Vị đắng của nấm có tính chất thanh nhiệt, giải độc, giã rượu…(nếu bạn uống rượu với nấm tràm sẽ cứ như nước đổ hang chuột); Riêng trong việc chế biến món ăn, nấm tràm là một nguyên liệu tuyệt vời, nấu kiểu gì cũng ngon, nấu với gì cũng ngon.

Trưa nay cô em gái sẽ làm món nấm tràm xào tỏi. Chiều nấm tràm nấu canh đọt rau khoai lang. Còn bao nhiêu gói lại cấp đông ăn dần. Nám tràm đem cấp đông cả tháng lấy ra ăn vẫn ngon tươi như mới.

Gắp nguyên một búp nấm mập mạp bỏ vô miệng, nhai thong thả để ngấm cho hết cái dư vị đắng đót mà ngọt ngào chỉ riêng có ở loại nấm tràm quê tôi. Một cảm giác rất...nấm tràm.

 

30 tháng 9, 2020

Người Bắc bán cua Nam

Cháu ngoại thích ăn cua nên mỗi lần cháu về chơi là tôi lại đi mua cho cháu con cua thật chắc thịt. Luộc lên gỡ cho cháu ăn. Lấy đó làm vui với cháu.

Ở Tân Phú và Tân Bình có thể nói là trên trời dưới... vựa cua. Không chỉ ở chợ mà hai bên các con đường có rất nhiều vựa cua. Mà toàn cua Cà Mau với Bạc Liêu, những địa danh nổi tiếng cua ngon nhất Việt Nam. Nhưng không phải vựa cua nào cũng đáng tin cậy. Nếu không khéo bạn sẽ gặp nỗi thất vọng tràn trề khi mua cua về ăn. Chỗ thì bán cua óp, chỗ thì bán cua gãy càng, chỗ thì bán cua ngắc ngoải sắp chết, chỗ thì buộc cái dây vải ngấm nước to như con lươn để ăn gian trọng lượng. Trong đó sợ nhất là mua phải con cua óp, luộc ra toàn nước và tanh òm chỉ muốn vứt ngay vô thùng rác.

Tuy nhiên tôi có một địa chỉ mua cua rất tin cậy.

Đó là cái vựa cua tôm trên đường Tân Kỳ Tân Quý gần giáp với đường Cộng Hòa. Từ nhà tôi ra đấy chỉ 1.000m.

Cháu ngoại với con cua


Từ lâu rồi giá cua thịt ở đây vẫn chỉ một mức 280k/kí. Cua gạch thì 380k. Tôm sú loại to 25-30 con/kí cũng giá 280k.

Chủ vựa cua là 2 anh em ruột nói giọng Bắc đặc sệt thỉnh thoảng còn nói ngọng l, n thay nhau đứng bán, khi có người anh thì vắng người em, và ngược lại: Cháu cho chú 2 con cua thịt, chắc vào nhé. Dạ, chú chờ cháu một lát (chỉ có dân Bắc mới nói chờ một lát, dân Nam sẽ nói là chờ 1 xíu). Rồi anh thanh niên chọn cho tôi những con cua thật ưng ý. Về luộc lên thơm lừng mùi cua bể tươi và thịt thì chắc như... cua gạch. Chục lần như một tôi đến đấy mua cua cho cháu đều như thế. Chỉ có hài lòng trở lên.

Điều đó mang lại niềm tin tưởng vô biên của cả nhà tôi với 2 anh em bán cua người miền Bắc trên đường TKTQ. Con gái tôi phát biểu: anh em nhà này tốt, buôn bán thật thà.

Tôm cũng thế. Nói cháu cho chú 1 kí về nướng. Thế là anh bán cua dùng vợt vớt lên chọn những con tôm sú to chắc nhất lại còn lắc lắc cái vợt 1 lúc cho chảy ráo nước mới bắc lên cân. Về nhà tôi chỉ việc xiên que bỏ vô lò nướng 10 phút là tha hồ ăn.

Ở đâu và đi đâu cũng thế. Gặp được người tốt, thật thà, không gian xảo chuyên tìm cách lừa đảo người khác, bao giờ ta cũng thấy cuộc sống thật vui và đáng yêu. Ngược lại sẽ là nỗi buồn.

Có lần tôi lên trường làm việc, một cậu sinh viên năm 2 hay nói chuyện với tôi ghé vô kể chuyện: Hôm qua em có chuyện buồn thầy ạ. Kể thầy nghe được không. Em với bạn đang ngồi uống trà sữa thì có bác gái bán vé số mời mua. Em lấy ra 10k mua 1 tờ vé. Cốt là em mua giúp bác ấy chứ có bao giờ trúng đâu mà mong thầy. Nhận tờ vé số xong em cất luôn vô túi. Tối về nhà lấy vé số ra dò thì không phải là 1 tờ mà những 2 tờ vé. Thì ra vé nó dính vô nhau. Em nghĩ mình mua giúp bác ấy không ngờ đã làm hại bác. Lời lãi đâu không biết còn bị mất thêm 10k.

Vì thế mà em buồn? Dạ đúng rồi thầy. Chỉ có thế mà em như người mắc nợ. Sáng nay em ra lại quán trà sữa cố ý ngồi thật lâu xem có gặp lại bác bán vé số để trả lại 10k mà không gặp thầy ạ.

Thế đấy. Người ta cứ nói ngèo thì hèn và giàu thì sang nhưng thực tế không hẳn là thế. Hai anh em người bán cua không thể là người giàu, em sinh viên của tôi cũng thế. Nhưng họ chắc chắn là những con người sang trọng. Ối gì kẻ lên xe xuống ngựa trông rõ là người giàu nhưng tâm địa và việc làm thì rất hèn.

Người làm nghề buôn bán cũng có 3 bảy loại. Có người thì miệng lưỡi nhưng cũng ối người tốt bụng và thật thà, làm ăn rất có lương tâm.

Lưu ý: Bài viết chỉ khoanh vùng những người làm nghề buôn bán. Càng không liên quan đến các loại "nhà" như nhà giáo, nhà báo, nhà văn, nhà thơ, nhà PBLLVH, nhà khoa học và sĩ quan CA, QĐ...

 

Trồng hoa không chỉ để chơi

 Một sáng chủ nhật vợ chồng học trò Kim Hùng + Trần Hà Yên đến thăm mang theo một chậu cây xanh mướt: Em tặng thầy loài cây đặc sản Phú Yên quê em. Nó tên là Bông giờ. Cây này mỗi năm chỉ trổ bông một lần vào dịp mùa thu tháng 8, tháng 9. Bông nó tuy rất đẹp nhưng ở Phú Yên nó là một món ăn đặc sản. Em về thăm quê mang vô đấy ạ.

Ôi. Qúy hóa thế. Cho thầy xin.

Chậu bông giờ trong thùng xốp 


Tôi đã đến Phú Yên hàng trăm lần, từng ngủ lại ở Tuy Hòa, ăn nhậu ở Sông Cầu, Tuy An... không biết bao nhiêu đận nhưng đây là lần đầu tiên nghe và thấy cây hoa này. Nhớ lại thấy tiếc.

Tìm hiểu thì được biết cây bông giờ (dân Phú Yên gọi tắt là cây giờ) chỉ có ở vùng nông thôn Phú Yên, là loài cây hoang dã cùng họ với gừng, nghệ (thảo nào nhìn qua rất giống cây gừng) mọc tự nhiên ở những khu vườn, đám ruộng bỏ hoang ít người chăm sóc.

Hoa bông giờ ở Phú Yên (chôm trên mạng)


Khi bông giờ nở là khi mâm cơm của người nông dân Phú Yên có thêm món ăn nồng nàn hương vị mà chỉ ai ăn mới biết. Bông giờ có thể ăn sống, nấu canh nấu lẩu với cá đồng (và chỉ nấu với cá đồng) tạo nên bát canh rau dân dã tập tàng thơm ngát.

Trần Hà Yên (Minh Hạnh) nói trong lúc chờ bông nở thì cái lá của nó thầy thái nhỏ cho vào các loại canh ăn cũng thơm ngon lắm.

Thì ra đâu chỉ Nam Bộ mới có bông điên điển nấu cá linh mỗi mùa nước nổi về mà dân quê xứ nẫu cũng có món đặc sản bông giờ nấu cá đồng có khi còn ngon hơn, qúy hơn.


Từ chỗ là loài cây hoang dã, nay cây bông giờ đã được người Phú Yên đem về trồng trong vườn thành những vạt bông giờ xanh tốt, chờ đến mùa trổ bông để thưởng ngoạn. Nghe nói người Bình Định vô Phú Yên ăn bông giờ thấy ngon quá xin đem về Qui Nhơn trồng nhưng bông giờ nở ra ở Qui Nhơn mà có màu phớt vàng không đẹp tươi sắc tím Huế như ở Phú Yên. Cũng phải thôi. Cô gái H’Mông ở Sa Pa mà đưa xuống Hà Nội thì đâu còn đẹp đẽ hấp dẫn gì nữa.

Tôi nâng niu cây bông giờ. Trồng vô một chậu xốp rộng rãi bón phân hữu cơ đầy đủ. Vài tuần trôi qua cây đã bén rễ và đẻ nhánh. Cây qúy thế nên tôi không dám hái lá nấu canh như Hạnh nói mà chỉ chăm bón chờ đến mùa thu năm sau xem bông nở và nấu canh ăn.


21 tháng 9, 2020

Không cho thì sự cũng đã rồi

Nhiều người cứ ồn lên về vụ Bộ GD cho phép học sinh THPT được sử dụng điện thoại (hiển nhiên là di động, hiển nhiên là thông minh chứ giờ này nói đt không lẽ là nói đt bàn và đt cục gạch).

Thực ra nói cho phép như trên chỉ là Bộ GD cầm đèn đuổi theo ô tô. Trên thực tế, hàng chục năm nay đám học trò phổ thông đứa nào cũng được cha mẹ trang bị đt và đều đã mang đt đến lớp học như là một sự tất yếu. Cách đây cả chục năm con gái tôi đi học cấp 3 cũng đã mang theo đt trong cặp. Hết giờ học tôi đi đón, cháu vừa ra khỏi cổng trường gọi cha í ới: Ba đang đứng ở đâu.

100% học sinh mang theo điện thoại đến lớp. Một bộ phận không nhỏ chúng nó ngồi học trong lớp tha hồ chơi game, chát chít, tha hồ mà fây búc với za llo, coi ông thầy đang thao thao bất tuyệt trên bục giảng có cũng như không.

Nói tóm lại với cái đt trong tay, chúng nó tha hồ làm đủ mọi thứ trò ma mãnh mà ông thầy đứng trên lớp có mắt cũng như mù.

Mới năm ngoái đây, tôi được một ông HT trường CĐ VHNT thuê làm HP điều hành trong 3 tháng cho 1 trường THCS và THPT vì cô HT trường này bỏ việc ngang xương. Đây là trường tư của ông HT trường CĐ. Có đủ từ lớp 6 đến lớp 12. Là một ngôi trường èo uột, hs thì học để mà chơi là chính.

Ông HT CĐ hứa sau 3 tháng sẽ tìm được HT mới và cho tôi miễn nhiệm.

Là HP điều hành mà tôi không điều hành được GV khi trống tiết. Vì thế tất cả các môn từ GDCD đến Văn, Sử, Địa nếu có lớp nào trống tiết thì tôi là người lấp vào chỗ trống. Với cuốn sách giáo khoa bộ môn trong tay, chỉ liếc qua là tôi đã dạy đủ 45 phút dù đó là địa lí tự nhiên hay địa lí xã hội, dù đó là chiến dịch ĐBP hay chiến dịch HCM, dù đó là Đất nước của Nguyễn Đình Thi hay là Sóng của Xuân Quỳnh. Có tuần ngày nào tôi cũng làm nhiệm vụ điền vào chỗ trống như thế, từ lớp 6 đến lớp 12. Mệt mỏi và vô cùng chán nản vì thấm mùi dạy hs trường tư.

Chúng nó ngồi học mà đứa nào cũng chúi mũi cắm mặt vô màn hình đt. Đứa tử tế thì để đt dưới gầm bàn mà quẹt quẹt, đứa ba trợn thì để hẳn lên mặt bàn tha hồ bấm bấm.

Ở các lớp đại học thì tụi SV có đỡ hơn chút nhưng chuyện dùng đt trong lớp là rất bình thường. Có hôm lên lớp cho SV năm 2 tôi đang phân tích tp “Gào thét” của nhà văn LT ở trên bảng thì cuối lớp có tiếng đứa con gái vang lên trong trẻo: Mày ở nhà nhớ nấu cơm nha.

Ngày nay, từ trẻ con đến người lớn, không có smartphone và internet thì không thể sống nổi. Vì thế cái sự cho phép của Bộ GD chỉ là hành động của một kẻ mù cố sức xô vào một cảnh cửa đã mở toang.

Nếu là tôi, sẽ cho phép HS mang theo cả laptop đến lớp học luôn cho tiện.

Mấy người ham phê phán bộ GD chả việc gì phải xoắn.

 

28 tháng 8, 2020

Sơn Nam - Đi và ghi nhớ

 VHSG - Nhắc đến nhà văn Sơn Nam ai cũng biết đó là một nhà văn nổi tiếng của vùng đất Nam Bộ. Ông là nhà Nam Bộ học, là nhà văn chuyên viết về các vùng đất thuộc Nam Bộ, ông cũng được người đời gọi là nhà văn đi bộ vì ông là người chuyên đi bộ.

Nhà văn Sơn Nam

Là nhà văn, Sơn Nam còn là một người rất chăm viết báo. Ngay trên tạp chí Xưa và nay, nhà văn Sơn Nam đã có đến hơn 80 bài báo. Sau khi ông qua đời, tạp chí Xưa và nay đã chọn hơn 40 bài trong số đó tập hợp đem in thành cuốn Sơn Nam, đi và ghi nhớ. Sau những chặng đường đã đi qua về vùng Gia Định - Sài Gòn xưa, Sơn Nam viết lại những cảm nhận rất riêng biệt qua cái nhìn tinh tế và hồn hậu của ông: “Nam Bộ nói chung, Sài Gòn nói riêng nào phải là “địa đàng”… Xưa kia, người Khơ mer bản địa sống co cụm trên những giồng cao ráo, làm ruộng thâm canh, không thích triển khai diện tích vào nơi đầm lầy đầy rắn, cọp và bệnh sốt rét. Người Hoa vẫn giữ tập quán thâm canh, ở đất cao, làm rẫy rau cải, không xông xáo “phá sơn lâm, đâm Hà bá” như dân Việt. Dân ta đã định cư ở nơi đất thấp, nước phèn, đốn củi, phá rừng… Vùng đất Nam Bộ, vùng đất Sài Gòn - Gia Định ngày nay, công ơn của tổ tiên thật là to lớn.” 

Từ những câu văn thấm đẫm mồ hôi của Sơn Nam, toát lên sự hoài cổ và lòng yêu nước thâm trầm của ông. 

Đọc Đi và ghi nhớ của Sơn Nam, bạn sẽ có thêm những kiến thức rất mới và rất lạ mà ngỡ như chỉ có ở Sơn Nam - ông già Nam Bộ. Chẳng hạn trong bài viết này, Sơn Nam đã đem đến cho bạn đọc một hình ảnh cây me rất quen thuộc ở miền Trung nhưng lại có khá nhiều trên đất Sài Gòn: Ở Sài Gòn, “Phải chăng cây me khó thích hợp với nơi khí hậu bốn mùa nên trở thành quí giá? Nét thơ mộng của cành lá me không thể chối cãi. Đường phố Sài Gòn, nơi nào có me là chỉ thị của con đường xưa, từ đầu thế kỷ 20 về trước. Giới đô đốc Pháp chuộng cây me; về sau, Hội đồng đô thành Sài Gòn phản đối, cho rằng lá  me giữ nước mưa, tạo không khí ẩm ướt, mưa tạnh rồi mà còn nước rơi (ta gọi là mưa lá me), lại quyến rũ loài muỗi gây sốt rét… trong giới nho sĩ và bình dân Nam Bộ, cây me tượng trưng cho kẻ tiểu nhân. Thời xưa, chẳng ai trồng me làm cây cảnh, nếu có thì chưng bày ở góc sân sau hè”. 

Quả là một sự hiểu biết quí giá mà nhà văn đã hào phóng cho bạn đọc biết về một loài cây quen thuộc. 

Với lối viết giản dị, chân phương mà vẫn sâu sắc và dí dỏm, Đi và ghi nhớ của Sơn Nam như là người hướng dẫn một tua du lịch đưa bạn đọc trở về với cội nguồn của những giá trị lịch sử và địa lí của một vùng đất nổi tiếng, Nam Bộ và Sài Gòn. Từ những vùng đất và con người, từ những trang viết của nhà văn miệt vườn Sơn Nam, “Người Sài Gòn hiện rõ là những con người năng động, hiếu khách, trọng nghĩa tình bè bạn.” Và nhà văn Sơn Nam giải thích, sở dĩ có được những phẩm chất ấy là do người Sài Gòn sống gần gũi và chịu ảnh hưởng trực tiếp của người Pháp. Một cách cắt nghĩa rất khoa học của Sơn Nam bởi chúng ta vẫn nói rằng “Hoàn cảnh xã hội quyết định ‎‎‎ý thức xã hội”. 

Đi và ghi nhớ của Sơn Nam không chỉ nói về đất và người nói chung mà với cái nhìn biện chứng, khoa học của một nhà lịch sử, ông còn tìm dịp để phục hồi danh dự, vinh danh cho nhà nho yêu nước Phan Thanh Giản, người mà một thời đã bị gán cho tội phản quốc. Ông thẳng thắn đề nghị: Sách giáo khoa nên có bài về Phan Thanh Giản. Trong một chuyến đi về Vĩnh Long, Sơn Nam đã phát hiện ra rằng, từ thòi xa xưa, người dân Vĩnh Long đã dựng miếu Văn Thánh để thờ cụ Phan Thanh  Giản với tư cách là một nhà trí thức tiết tháo và yêu nước. Và họ đã trọng vọng cụ Phan còn hơn cả Khổng Tử, Tăng Sâm, Tử Lộ… Người Vĩnh Long từ xưa đã biết giở nón, cúi đầu mỗi khi đi qua miếu Văn Thánh để kính cẩn chào cụ Phan Thanh Giản. Nhà văn đề nghị: “Trong chương trình sử học cho học sinh, nên có một bài nói về Phan Thanh Giản, đủ tình, đủ lí”. 

Từ chuyện lớn về lịch sử sang chuyện nhỏ như ăn nhậu, ngòi bút của Sơn Nam nhiều lúc khiến người đọc phát thèm bởi những món ăn đặc trưng Nam bộ được ông miêu tả một cách sinh động. Chẳng hạn như món chuột đồng ‎mà ông đã viết: “Ngày nay món nhậu có thể là con chuột mập béo đầu mùa, sống ngoài đồng lúa chín, chuột khá sạch sẽ, trời sa mưa, chuột ăn toàn cỏ non, không bẩn như chuột cống ở thành phố. Chuột rô ti ăn với xoài chua đầu mùa băm nhỏ, vị chua sẽ đánh tan mùi hôi chuột”. 

Những bài viết của Sơn Nam về đất và người Nam Bộ, Sài Gòn - Gia Định là vốn quí về lịch sử và địa lí một vùng đất máu thịt của Tổ quốc. Nó đã trở thành nguồn tư liệu giàu có cho nhiều nghiên cứu sinh cao học và tiến sĩ tìm đến trong các bản luận văn lịch sử, văn học và địa lí. Và cũng từ đó, Đi và ghi nhớ của Sơn Nam là một tập hợp gồm nhiều chủ đề, thể loại khác nhau, nhưng chủ yếu là khảo cứu các vấn đề lịch sử, văn hóa, tập quán của Sài Gòn - Nam Bộ xưa và nay. 

Đi và ghi nhớ cũng là một thành tựu khác của nhà văn Sơn Nam bên cạnh thành tựu văn học phong phú rất Nam Bộ của ông.

20 tháng 8, 2020

Cafe trứng

Hồi con bé út còn ở nhà, thỉnh thoảng cty cử nó đi công tác Hà Nội. Mỗi chuyến đi chỉ vài ngày, cty book luôn vé khứ hồi và phòng khách sạn. Nhớ chuyến nó đi HN lần đầu tiên về tôi hỏi: Hà Nội có gì hay hơn SG không con. Cafe trứng ba, nó phát biểu ngay. Chính xác, ba đã uống mấy lần, nhưng không phải ở HN mà ngay SG. Nó ngạc nhiên: Ủa, SG cũng có ha ba. Uh, trên phố Tây Bùi Viện quận 1 đó con.

Hồi tôi với anh NVKhánh còn làm việc ở ĐHHS, buổi trưa 2 anh em thường không ngủ, ăn trưa qua quýt xong chúng tôi ghé qua con hẻm gần chung cư anh thuê ở 155 Bùi Viện, đi vô con hẻm 165 nhỏ đến mức 2 người đi bộ phải nghiêng mình lại mới khỏi chạm nhau. Cuối con hẻm mini đó là quán cafe Góc Hà Nội nổi tiếng với món cafe trứng và ca cao trứng.

Bộ bàn ghế gỗ đơn sơ cũ kĩ

Quán này chống chỉ định với những ai uống đồ lạnh kiểu cfe đá, trà đá bởi tất cả đều là đồ nóng. Bánh ngọt cũng nóng.

Cafe trứng nghĩa là bước vô 1 cái quán nhỏ tí hin mặt bằng đâu chỉ 20m2 có gác gỗ với 1 cái cầu thang cũng rất hẹp và dốc. Vì là phố Tây Bùi Viện nên dân Tây ngồi nhiều hơn dân Việt. Chúng nó vượt hàng ngàn cây số đến đây chỉ để ngồi thì thầm gì đó với nhau hoặc lặng lẽ đọc sách. Còn chúng tôi nói về chuyện công việc ở trường, chuyện linh tinh.

Cái cầu thang không dành cho người yếu tim

Quán có những bộ bàn ghế bằng gỗ không bộ nào giống bộ nào. Những cuốn sách của ngày xưa mép sờn và quăn hết lên do quá nhiều người đọc. Thấy chúng tôi vô chị chủ quán, một phụ nữ chừng 35 tuổi, vẻ mặt không đẹp một cách rực rỡ nhưng xinh và rất ưa nhìn, mặc cái áo trắng tân thời rất dịu dàng nền nã của phụ nữ HN xưa cúi chào với nụ cười khó quên: Em chào 2 anh.

Cafe trứng

Thường tôi với anh Khánh chọn chỗ ngồi trên gác. Gọi món xong khoảng 10 phút, chị chủ mang lên một cái khay gỗ cũ kĩ bên trên là 2 cái li sứ mà nửa dưới là cafe nóng nửa trên là kem trứng xốp như bông thơm lừng. Thơm và hấp dẫn quá nên tôi phải lấy cái muỗng con nhấm nháp ngay.

Chị chủ quán. Không hề rực rỡ
Câu trên tường: Hà Nội không vội được đâu.

Cafe trứng ngon đến mức uống nó mà chỉ sợ hết. Vì thế phải nhấm nháp hết sức thong thả. Đôi lúc thấy chúng tôi uống hết cafe mà vẫn còn ngồi nói chuyện, chị chủ lại bưng lên cho tách trà nóng. Mỗi tách cafe trứng như thế chỉ 25 nghìn.

Cứ thế, chúng tôi ngồi nhâm nhi.


Làm báo 1 lần tôi bị phạt trừ lương

Mấy ngày nay vụ VTV nói NHỊU nhằm miệt thị người bán hàng rong làm dậy sóng dư luận. Nói thật làm nghề ăn nói trên sóng TV không vấp váp mới là chuyện lạ. Vấn đề là sau cú vấp đó phải biết xử lí chân thành để tránh 1 cuộc khủng hoảng truyền thông từ dư luận.

Tôi nhớ chuyện nghề của tôi vào dịp tháng 11 năm 1991 khi tôi phụ trách phòng BTCT.

Lần đó để phục vụ tuyên truyền cho cái kỉ niệm 74 năm ngày CM tháng 10 Nga, tôi nói chị Đến họa sĩ thiết kế cho 1 cái bảng chữ khẩu hiệu (hồi đó chưa có vi tính) để chiếu lên màn hình. Nội dung là: Nhiệt liệt chào mừng kỉ niệm 74 năm ngày CM tháng 10 Nga vĩ đại. Theo quy định họa sĩ design xong cái gì phải đưa lên cho tôi kí rồi mới thực hiện. Thế nào hôm đó chị Đến lại viết lộn ngược con số 74 năm thành 47 năm. Chị đưa lên cho tôi: Sơn xem kí để chị thực hiện. Tôi 1 mắt sửa bài, 1 mắt liếc bảng chữ không phát hiện ra sự lộn ngược đó, kí nháy ngay vô góc bảng chữ. Chị Đến mang xuống studio thực hiện.

Tối hôm đó 19h phát sóng, cái bảng chữ nền xanh chữ trắng to rõ đẹp hiện lên mồn một với sự sai trái quá trầm trọng mà ai cũng thấy. Tôi ngồi nhà mở TV xem tái hết cả mặt. Chuyến này tôi chết chắc.

Sáng hôm sau lên đài, GĐ Ngô Xuân Phước (vốn là thầy giáo của một trường học sinh miền Nam bạn học cùng lớp ĐHSP với Nguyễn Khoa Điềm) đứng chờ tôi ở cửa phòng: Ông chơi kiểu chi lạ vậy ông S. Ông giết tui rồi. Dạ, em xin nhận lỗi.

Về phòng thấy chị Đến ngồi chờ sẵn: Chết chị rồi Sơn ơi. Tôi trấn an: Chị yên tâm, em đã nhận lỗi trước GĐ rồi.

Vậy là chỉ 1 cái chữ số viết lộn ngược của chị Đến mà có 3 người nhận chết: GĐ Phước, tôi và họa sĩ Đến.

Chị Nguyễn Thị Đến lớn hơn tôi cả chục tuổi, học CĐ mỹ thuật ra, là mẹ đơn thân của 3 đứa con lít nhít, thuộc loại hoàn cảnh của đài hồi đó (nay thì chị khá nhiều rồi). Ở đài tôi quy định ai phạm lỗi trong công tác không chỉ bị phê bình, kỉ luật mà còn bị trừ tiền thưởng trong tháng. Người bị nhẹ trừ 1 bậc, bị nặng trừ 2, 3 bậc. Phải đánh vào kinh tế thế mới đau đời mà làm việc.

Lần đó họp giao ban tuần, tôi tự nhận hết lỗi về mình vì tôi là người chịu trách nhiệm cuối cùng của khâu lên sóng. Tháng đó tôi bị trừ 1 bậc lương đâu mấy chục đồng cũng to lắm. Nhận lương ở tài vụ xong chị Đến lên gặp tôi: Sơn cho chị đền cho em nha. Tôi xua tay. Chị khỏi lo, mọi việc đã qua hết rồi. Từ nay trở đi chị em mình sẽ cẩn thận hơn.

Cái sai nghiêm trọng của tôi và chị Đến không ngờ là 1 cái điềm to của Liên Xô. Chỉ 1 tháng sau đó, vào tháng 12 năm 1991, Liên Xô, thành trì của phe XHCN sụp đổ. Vào ngày 25 tháng 12, quốc kì búa liềm của Liên Xô được hạ xuống từ nóc điện Kremlin để thay thế bởi quốc kì Nga từ thời Sa Hoàng có từ trước CM tháng 10 Nga năm 1917.

Ngày Liên Xô sụp đổ, anh Phước GĐ đài lại đứng chờ tôi ở cửa phòng mắt hấp háy: Vì ông với bà Đến mà Liên Xô sụp đổ đấy. Còn chị Đến cũng chạy lên phòng tôi: Chuyện gì lạ vậy Sơn.

Ôi cái kỉ niệm nghề báo của tôi. Đúng là báo đời, báo hại.

Mà cái vụ gánh hàng rong của VTV cũng lạ. Cũng gánh hàng rong, cũng từ cái miệng của VTV mà ở Hà Nội thì thành “Nét đẹp văn hóa của Hà Nội”, còn ở Sài Gòn thì thành “kí sinh trùng”. Hay là bọn VTV kì thị dân Sài Gòn.

Vụ xin lỗi thì rõ là không thành khẩn và kịp thời. Dẫn đến khủng hoảng truyền thông và mất uy tín trầm trọng