Có thể bạn chưa biết

                             MỘT SỐ TỪ NGỮ VỀ TẾT

                                                         

                                                           A Đa

    

          - Tất niên: “tất”: hết, hết năm.

   - Nguyên: mới. Phàm đầu số gì cũng gọi là “nguyên”. Nguyên đán: “đán”: sớm, mặt trời mới mọc. Nguyên đán: sớm đầu tiên (của năm); Nguyên nhật: ngày mùng một tết. Nguyên tiêu: rằm tháng giêng (tiêu: đêm. Đêm đầu tiên trăng tròn. Nguyên tiêu còn gọi là “thượng nguyên”; rằm tháng 7 là trung nguyên; rằm tháng 10 là hạ nguyên)

      - Trừ : bỏ hết cái cũ; trừ nhật: ngày cuối năm; trừ tịch: đêm giao thừa.

Công việc cuối năm

Sáng nay: 

Tại UBND phường 10, quận Tân Bình: 

Về quê xủi mồ

Xủi mồ ở quê tôi là để chỉ việc dẫy mả, xủi mả của người Việt. Với người Trung Quốc thì gọi nghe có vẻ sang trọng hơn là tảo mộ. Trong Truyện Kiều của Cụ Nguyễn Du có câu chỉ việc này:

Thanh minh trong tiết tháng ba

 Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh

Công việc chính của xủi mồ là sửa sang các ngôi mộ của tổ tiên cho được sạch sẽ. Nhân ngày cận Tết Nguyên Đán, để bước sang năm mới cho khang trang, đẹp đẽ. Cũng là để tỏ lòng tưởng nhớ tổ tiên và thân nhân đã khuất, những người đàn ông trong họ tộc theo một ngày đã định mang theo xẻng, cuốc đi đắp lại nấm mồ cho đầy đặn, xủi hết cỏ dại và những cây hoang mọc trùm lên mộ cũng như tránh không để cho các loài động vật hoang dã như rắn, chuột đào hang, làm tổ mà theo suy nghĩ của họ là có thể phạm tới linh hồn người đã khuất. Sau đó, người xủi mồ thắp hương, đốt vàng, đặt hoa, lễ vật cho linh hồn người đã khuất. Trong ngày xủi mồ, khu nghĩa địa trở nên đông đúc và nhộn nhịp. Các cụ già thì lo khấn vái tổ tiên nơi phần mộ. Trẻ em cũng được theo cha mẹ hay ông bà đi xủi mồ, trước là để biết dần những ngôi mộ của gia tiên, sau là để tập cho chúng sự kính trọng tổ tiên qua tục viếng mộ. Những người quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này (có thể sớm hơn một, hai ngày vì nhiều lý do khác nhau) để xủi mồ gia tiên và sum họp với gia đình. Bên cạnh những ngôi mộ được trông nom, chăm sóc cẩn thận, còn có những ngôi mộ vô chủ, không người thăm viếng. Những người đi viếng mộ thường cũng cắm cho các ngôi mộ này một nén hương.

Làng Thọ Lộc của tôi chủ yếu có 2 dòng họ đông đúc (không phải là lớn) là họ Hà của tôi và họ Nguyễn. Từ bao đời nay họ Hà tập trung xủi mồ vào buổi sáng ngày 18 tháng chạp. Vào ngày đó, sau khi ăn sáng xong, cánh đàn ông vác xẻng cuốc, dao rựa đi xủi mồ; cánh đàn bà ở nhà nấu nướng bày đồ cúng lên ban thờ. Khi cánh đàn ông đi xủi mồ xong, ai về nhà nấy ăn uống vui vẻ.

Tôi về quê vào ngày 16, ngày 18 thì đi xủi mồ. Trời lạnh nhưng rất đẹp vì không có mưa phùn gió bấc (thứ mà tôi ghét nhất). Các em út dâu rể cháu chắt của nhà tôi đều về đông đủ vì ngày xủi mồ năm nay đúng vào ngày nghỉ cuối tuần, vô cùng rôm rả. Ba tôi già 94 tuổi rồi nhưng vẫn cùng con cháu sang khu lăng mộ thắp hương cho ông mệ nội và hai ông bác tôi. Mạ tôi thì ở nhà cùng đám mấy đứa em gái, em dâu nấu nướng.

Một bữa cơm cúng xủi mồ cũng là nhân đó gặp gỡ cuối năm thật vui vẻ và ấm cúng.
Sáng nay từ biệt ba mạ tôi để trở lại Sài Gòn trong lúc đã rất cận Tết mà thấy ngậm ngùi vô cùng.  Nhưng biết làm sao được, còn gia đình nhỏ của tôi,  còn trăm thứ bà rằn công việc đang chờ.  Tôi hẹn với ba mạ tôi là xủi mồ sang năm con sẽ về nữa. Ba tôi nghe vậy mỉm cười.
 

 

Bữa cơm cúng lễ xủi mồ (tảo mộ) họ Hà làng Thọ Lộc, ngày 18 tháng Chạp (18-1-2014).
Trái sang: em rể Thắng; Ba tôi, tôi, cháu rể Linh.

 Bờ rào của khu vườn nhà ba mạ tôi rực đỏ hoa trạng nguyên

Hoa trái cũng sum sê

 Dù vết tích của cơn bão số 10 hồi tháng 10 vẫn còn hằn rõ. Một cây mít cao chót vót bị bão quật cho gãy gục nằm gác ngang lên 3 cây mít khác, không cách chi mà hạ nó xuống được. Đành chờ cho nó mục rồi tự rụng xuống thôi.

 Không khí Tết của nhà ba mạ tôi đã có đầy đủ, ngay từ ngoài sân

   Ba tôi chăm chút cho từng khung cửa sổ. Ông cụ đang gắn thêm một bức tranh Tết ở cửa sổ nhà bếp.Một ngôi nhà vườn chỉ có hai người.

 Vẫn chú mực mập ú và lười biếng có riêng cả một chỗ nằm để canh nhà

   Tạm biệt mây trời quê hương...

                                      ...Trưa nay tôi về lại Sài Gòn

Về quê

Xuống Đồng |Hới lúc 10h35. Rất đúng lịch trình. Ra khỏi cửa ...

Chiều cuối năm

        Có một bông mai vừa chớm nở, là giống mai vàng 5 cánh tôi cất công mang từ Bình Định vào chăm trên sân thượng. Dù tôi chăm bón rất chi là amater nhưng năm nào nó cũng thương tôi mà trổ bông đúng Tết:

                    

  

Chiều cuối năm hối hả người đi

Tôi lặng lẽ một mình nơi góc phố

Đã qua rồi tuổi đôi mươi chanh cốm

Tôi chậm bước bên hè nhìn nắng quái xôn xao

Chiều cuối năm sao cứ nôn nao

Có tiếng cười nấp sau khe cửa

Như trẻ lại tuổi xuân cùng  mùa đông  phiêu lãng

Năm cũ qua rồi, ta  linh cảm điều chi

Có gì đâu mà sao cứ nghĩ suy

Như giục giã của một thời xa vắng

Đi hết mọi thác ghềnh, qua rất nhiều mưa nắng

Vẫn đắm say  như thuở ban đầu

Có thể mùa xuân chẳng biết đâu

Trong cái lạnh cuối năm như ngời lên ngọn lửa

 Xua hết mùa đông và gầy lên nỗi nhớ

Những khát khao mạnh mẽ đến vô bờ

Chiều cuối năm tôi ngừng bút ngẩn ngơ

Nghe gió lạnh miên man ngoài khung cửa

Nhớ những mùa đông từ góc phố nhỏ

Tôi nghe mơ hồ khúc hát đón xuân sang

Quy Nhơn

12-2009

P/S: Nụ mai đầu tiên vừa nở bói chiều nay. Sáng mai tôi về quê vác cuốc xủi mồ với bà con trong họ. Họ Hà của tôi từ bao đời nay chỉ xủi mồ trong ngày 18 tháng Chạp. Mai tuy mới là ngày 16 nhưng tôi cũng phải về sớm bởi là ngày có chuyến SG về thẳng Đồng Hới. Muốn về sát ngày cho khỏi ảnh hưởng công việc cũng không được.  Về sớm rồi vô sớm cũng mất 5 ngày cả đi lẫn về.  

Ngựa trong thành ngữ, tục ngữ

                                                                           A.Đa

          - Ngựa non háu đá (Tuổi trẻ hăng hái làm việc nhưng chưa đủ mưu lược, kết quả hạn chế)

          - Thẳng ruột ngựa (rất thẳng, không rào đón quanh co)

          - Thay ngựa giữa dòng (Thay đổi bất đắc dĩ)

          - Tứ mã phanh thây (Bốn ngựa xé xác- buộc hai tay hai chân tử tội vào 4 con ngựa rồi quất ngựa phi về 4 hướng- một hình phạt thời phong kiến)

          - Da ngựa bọc thây. (Làm trai chết ở chiến trường. “Chí làm trai dặm nghìn da ngựa/ Gieo Thái sơn nhẹ tựa Hồng mao- Đoàn Thị Điểm; “dư chi thiên thi, khỏa ư mã cách”- nghìn xác của ta bọc trong da ngựa- Trần Quốc Tuấn)

          - Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ. (Chỉ sự thương yêu, chia sẻ. Câu tục ngữ này ngày nay được độ chế lại: cả tàu ngựa đau, một con vẫn ăn cỏ )(!)

          - Thân ( kiếp) ngựa trâu (Thân phận tôi đòi, vất vả)

          - Đầu trâu mặt ngựa (Hung hãn, xấu xa. Người nách thước, kẻ tay dao/ Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi- Nguyễn Du)

          - Nhong nhong ngựa Ông đã về…(Lời một bài đồng dao)

          - Mã đáo thành công (Ngựa đưa tới thành công)

          - Lên xe xuống ngựa (Vinh hoa phú quí, quyền thế. Ra đường thì ngựa ngựa xe xe/ Về nhà thì vênh vênh váo váo- Nguyễn Du- Phản chiêu hồn)

          - Voi giày, ngựa xé (Những hình phạt thời phong kiến)

          - Chim Việt làm tổ ở cành phía Nam

          - Ngựa Hồ hí gió Bắc (Nhớ về quê hương nguồn cội)

          -Ngựa thành Troa (Tích trong sử thi Hi Lạp, chỉ mưu kế, bị mắc mưu kế)

          - Mã hậu pháo (Pháo nổ sau đuôi ngựa- chỉ phản ứng chậm trễ, không kịp thời, tương tự: mất bò mới lo làm chuồng)

          - Đơn thương độc mã (Một thương- vũ khí cổ, một ngựa: đơn độc, không ai giúp đỡ)

          - Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã (Trâu tìm trâu, ngựa tìm ngựa- giống nhau thì tự tìm đến nhau, ý tiêu cực. Tương tự: đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu)

          - Ngưu mã nhi khâm cư (trâu ngựa mà mặc quần áo- chuyện lạ)

          - Nhất ngôn kí xuất, tứ mã nan truy (Một lời đã nói ra, xe 4 ngựa kéo cũng khó mà đuổi kịp, khuyên thận trọng khi nói năng)

          - Viên tâm, mã ý (Tim khỉ, ý ngựa; suy nghĩ thay đổi, không thống nhất)

          - Mõm chó, vó ngựa (Nguy hiểm)

          - Mó dái ngựa (Nơi nguy hiểm)

          - Ngựa quen đường cũ (Chỉ sự lặp lại thói quen, hành động…xấu)

          - Tu binh mãi mã (Luyện quân, mua ngựa- chuẩn bị chiến tranh)

          - Tái Ông mất ngựa (Điển tích văn học, ý là trong cái rủi có cái may)

          - Khuyển mã chi tình (Tình chó ngựa. Đây là hai con vật gần gũi, có tình cảm thủy chung với chủ của nó)

         

          - Ngựa bất kham (Ngựa không trị được)

          - Voi giày, ngựa xé (Những hình phạt Trung cổ)

         

 …                                                     PK 10.1.14

                                                          A.Đa st

          

Năm ngọ ... tản mạn chuyện ngựa

                   

NHỮNG CÁCH GỌI TÊN NGỰA

                                                          A.Đa

          Ngựa…không hẳn chỉ là ngựa! Người ta còn gọi tên chúng kèm theo những từ phụ khác hoặc từ khác theo một số tiêu chí sau:

 - Căn cứ vào năng lực, phẩm chất:

            + Thiên lí mã: ngựa phi ngàn dặm

          + Ngựa truy phong: ngựa đuổi gió (phi nhanh). Trong “Truyện Kiều”, Sở Khanh khoe: “ Rằng ta có ngựa truy phong”

 - Căn cứ vào màu sắc :

          Màu lông tuyền trắng: ngựa bạch; tuyền đen: ngựa ô; trắng pha đen: ngựa kim; đen pha ít đỏ: ngựa khứu; đen pha nhiều đỏ: ngựa hởi; đen pha đỏ tươi: ngựa vang; đen pha đỏ đậm: ngựa hồng; trắng, đen pha đỏ: ngựa đạm; tím,đỏ pha đen: ngựa tía; trắng sọc đen: ngựa vằn; đen pha xanh: ngựa truy; ngựa trán trắng: ngựa đích…

 - Căn cứ vào tuổi:

          + Ngựa dưới 5 tuổi gọi là “Câu”. Truyện Kiều có những câu: “Tuyết in sắc ngựa câu giòn”; “Đoạn trường thay lúc phân kì/ Vó câu khấp khểnh bánh xe gập gềnh”

          Thành ngữ “Bóng câu qua cửa sổ” (Đời người qua nhanh như bóng ngựa vụt qua cửa sổ) xuất phát từ quan niệm của Đạo giáo (một đạo có nguồn gốc từ Trung Hoa, được chế độ phong kiến Việt Nam cho phép cùng song song tồn tại với Phật giáo và Nho giáo- Tam giáo đồng nguyên) Gần gũi với thành ngữ trên là những so sánh đời người như giấc mộng, đời người như mây nổi… Trong thực tế, không phải không có người đã nhầm lẫn “câu” là “bóng chim bồ câu” (!) để giải thích theo phương diện mĩ miều của đời sống.

          + Ngựa 8 tuổi gọi là “Bát”

 - Căn cứ vào hình dáng, kích thước:

Ngựa cao 6 thước ( gần 2 m) gọi là “ Kiêu” ...

 Vĩ thanh:

          Còn hai câu thành ngữ “Việt điểu sào Nam chi” (Chim Việt làm tổ ở cành phía Nam) và “Hồ mã tê Bắc phong” (Ngựa Hồ hí gió Bắc) ý là để nhắc nhở con người ta cần luôn nhớ về nguồn cội của mình.

                                                A.Đ

                  

                   NHÌN NGỰA HÓA…BÒ

         

                                                Chử Anh Đào

          Đây là đêm đầu tiên của “Bốn đêm say” (dân ca Mĩ - Thái Bá Tân dịch). Người đàn ông tội nghiệp của chúng ta có lẽ chưa tới nỗi mất hết lí trí, nhưng một con bò cái khác đã định hướng cho ông ta nhìn ngựa thành…bò:

                   Một tối nọ tôi về nhà muộn

                   Say say say thật là say

                   Và thấy có ngựa ai đang đứng

                   Nơi tôi cột ngựa hàng ngày

                   Tôi hỏi vợ, vợ tôi xinh đẹp

                   - Bà ơi, bà nói tôi hay

                   Ngựa của ai, ngựa ai đứng đấy

                   Nơi tôi cột ngựa hàng ngày?

                   - Này ông ngốc, ông mù không thấy

                   Ông say say quá mất rồi

                   Đó chẳng qua là con bò sữa

                   Bà già vừa mới cho tôi

                   Thế giới này tôi đã đi nghìn dặm

                   Có thể còn nhiều hơn nữa cơ

                   Nhưng bò sữa có yên cương, hàm thiếc

                   Qủa tôi chưa thấy bao giờ.

          Người đàn ông nghĩ vậy. nhưng trí tuệ nhân dân đã không để nhân vật cãi lại mà chỉ thầm thắc mắc trong đầu thôi.Ba đêm sau, sự lừa dối trắng trợn hơn và lên tới đỉnh điểm khi mụ vợ gọi cái đầu trên gối là “cây bắp cải”. Người đàn ông cũng kịp nhận ra bắp cải này “có râu và ria mép”. Cứ cái đà này, những đêm tiếp sau sự thể không biết ra sao nữa vì sự dối trá không có điểm dừng. Nếu được, chắc ta khuyên ông ấy: thôi, tết nhất đến nơi rồi, ở nhà cho nó lành!

                                                                   C.A.Đ